ਹਰ ਚੀਜ਼ ਬੋਲਦੀ ਹੈ- ' ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣੀ'

 ਇੱਕ ਖ਼ਾਲੀ ਕੁਰਸੀ, ਇੱਕ ਤਸਵੀਰ, ਇੱਕ ਡਿੱਗਿਆ ਪੱਤਾ—ਹਰ ਇੱਕ ਸਾਡੇ ਅੰਦਰ ਕੋਈ ਕਹਾਣੀ ਜਗਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਬੋਲਣ ਅਤੇ ਲਿਖਣ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਕਲਾਕਾਰ ਵਜੋਂ ਮੈਂ ਹੋਰ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣਨਾ ਸਿੱਖ ਰਹੀ ਹਾਂ—ਆਪਣੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਵੀ, ਆਪਣੀ ਆਵਾਜ਼ ਨੂੰ ਵੀ।

ਮੈਟਾ ਵੇਰਵਾ

ਤਸਵੀਰਾਂ, ਰੰਗਾਂ, ਮਹਿਕ ਅਤੇ ਚੁੱਪ ਦੀ ਬੋਲੀ ਬਾਰੇ ਇੱਕ ਚਿੰਤਨ—

ਆਪਣੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣ ਕੇ ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਦਾ ਸਾਡਾ ਢੰਗ ਕਿਵੇਂ ਬਦਲਦਾ ਹੈ।

ਹਰ ਚੀਜ਼ ਬੋਲਦੀ ਹੈ

ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣੀ

ਹਰ ਚੀਜ਼ ਬੋਲਦੀ ਹੈ—ਮੈਨੂੰ ਕੋਈ ਵੀ ਚੀਜ਼ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੇਜਾਨ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦੀ। ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਨਿਰਜੀਵ ਆਖਦੇ ਹਾਂ, ਉਹ ਵੀ ਸਾਡੇ ਅੰਦਰ ਕੋਈ ਅਹਿਸਾਸ ਜਗਾ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਪੁਰਾਣਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ, ਖ਼ਾਲੀ ਕੁਰਸੀ, ਕੰਧ ਉੱਤੇ ਟੰਗੀ ਤਸਵੀਰ, ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਪਿਆ ਪੱਤਾ—ਸਭ ਕੋਲ ਕੁਝ ਕਹਿਣ ਲਈ ਹੈ।

ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਮੌਤ ਵੀ ਬੋਲਦੀ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਦੇ ਚਲੇ ਜਾਣ ਮਗਰੋਂ ਉਸ ਦੀ ਖ਼ਾਲੀ ਥਾਂ ਸਾਨੂੰ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀਆਂ ਕਿੰਨੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸਮਝਾ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਹੜੀ ਗੱਲ ਉਸ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਵਿੱਚ ਸੁਣਾਈ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ, ਕਈ ਵਾਰ ਉਹੀ ਉਸ ਦੀ ਗ਼ੈਰਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ ਸਾਫ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਸ਼ਾਇਦ ਬੋਲਣ ਲਈ ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਵਾਜ਼ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।

ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਆਪਣੀ ਤਸਵੀਰ ਖਿੱਚਦੇ ਹਾਂ, ਕੈਮਰਾ ਸਾਡੇ ਚਿਹਰੇ ਦੇ ਨਾਲ ਉਸ ਪਲ ਦਾ ਕੁਝ ਹਿੱਸਾ ਵੀ ਸਾਂਭ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਠਹਿਰੀ ਉਡੀਕ, ਬੁੱਲ੍ਹਾਂ ਤੱਕ ਆ ਕੇ ਰੁਕ ਗਈ ਗੱਲ, ਥਕਾਵਟ ਵਿਚਕਾਰ ਬਚੀ ਮੁਸਕਾਨ—ਤਸਵੀਰ ਵਿੱਚ ਕਿੰਨਾ ਕੁਝ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਵਿਖਾਉਣ ਦਾ ਅਸੀਂ ਜਾਣ-ਬੁੱਝ ਕੇ ਕੋਈ ਜਤਨ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਹੁੰਦਾ।

ਫਿਰ ਕੋਈ ਉਸ ਤਸਵੀਰ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਕੋਈ ਕੱਪੜੇ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਕੋਈ ਉਮਰ, ਕੋਈ ਸੁੰਦਰਤਾ। ਕੋਈ ਅੱਖਾਂ ਕੋਲ ਠਹਿਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਮੁਸਕਾਨ ਅੰਦਰ ਕਿਹੜੀ ਕਹਾਣੀ ਵੱਸਦੀ ਹੈ?

ਮੇਰੇ ਲਈ ਇੱਥੋਂ ਵੇਖਣ ਦੀ ਕਲਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਅਸੀਂ ਕਿਸ ਭਾਵਨਾ, ਸੋਚ, ਮਾਹੌਲ ਜਾਂ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਾਂ, ਉਸ ਦਾ ਅਸਰ ਜ਼ਰੂਰ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਮੇਰਾ ਸਵਾਲ ਇਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਅਸੀਂ ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਕਿਵੇਂ ਹਾਂ? ਕੀ ਸਾਡੀ ਨਜ਼ਰ ਉਸ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਕੇ ਅੱਗੇ ਲੰਘ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਾਂ ਅਸੀਂ ਉਸ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਇੰਨਾ ਠਹਿਰਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਉਸ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰ ਸਕੀਏ?

ਕਿਸੇ ਫੁੱਲ ਦਾ ਨਾਂ ਜਾਣ ਲੈਣਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਕੋਲ ਕੁਝ ਦੇਰ ਚੁੱਪ ਬੈਠਣਾ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਅਨੁਭਵਾਂ ਵਿੱਚ ਫ਼ਰਕ ਹੈ। ਨਾਂ ਸਾਨੂੰ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਠਹਿਰਨਾ ਇੱਕ ਰਿਸ਼ਤਾ ਬਣਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਾਡੇ ਸਾਰਿਆਂ ਅੰਦਰ ਇਸ ਰਿਸ਼ਤੇ ਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਨ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਹੈ। ਕਦੇ ਰੁਝੇਵਾਂ, ਕਦੇ ਆਦਤ ਅਤੇ ਕਦੇ ਸਾਡੀਆਂ ਬਣੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਉਸ ਸੂਖਮ ਅਹਿਸਾਸ ਨੂੰ ਢੱਕ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ।

ਮੇਰੇ ਅਨੁਭਵ ਵਿੱਚ ਰੰਗਾਂ ਦੀ ਆਪਣੀ ਇੱਕ ਮਹਿਕ ਹੈ, ਅਤੇ ਮਹਿਕ ਦੀ ਆਪਣੀ ਇੱਕ ਆਵਾਜ਼।

ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਭੂਰਾ ਰੰਗ ਮੈਨੂੰ ਪਹਿਲੇ ਮੀਂਹ ਤੱਕ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਫੁੱਲ ਦੀ ਮਹਿਕ ਵਿੱਚ ਬਚਪਨ ਦਾ ਵਿਹੜਾ ਖੁੱਲ੍ਹ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਚਿੱਟੇ ਕੱਪੜੇ ਦੀ ਤਹਿ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਂਤੀ ਉਤਰ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਕੋਈ ਰੰਗ ਮੈਨੂੰ ਪੁਕਾਰਦਾ ਹੈ; ਕੋਈ ਮਹਿਕ ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਭੁੱਲੀ ਹੋਈ ਗੱਲਬਾਤ ਛੇੜ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।

ਕਲਾ ਵਿੱਚ ਇੰਦਰੀਆਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇੱਕ-ਦੂਜੀ ਦਾ ਹੱਥ ਫੜ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਅੱਖ ਜੋ ਵੇਖਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਮਨ ਕਦੇ ਸੰਗੀਤ ਵਾਂਗ ਸੁਣਦਾ ਹੈ। ਨੱਕ ਜਿਸ ਮਹਿਕ ਨੂੰ ਪਛਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਯਾਦ ਕੋਈ ਪੂਰਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਸਜਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।

ਬੋਲਣ ਅਤੇ ਲਿਖਣ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਕਲਾਕਾਰ ਵਜੋਂ ਮੈਂ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਸਿੱਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਸਾਡੇ ਰਚੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲੋਂ ਕਿਤੇ ਵੱਡਾ ਹੈ। ਸਾਡੀ ਚੁੱਪ, ਸਾਡਾ ਠਹਿਰਨਾ, ਕਿਸੇ ਵੱਲ ਵੇਖਣ ਦਾ ਢੰਗ, ਕਿਸੇ ਦੇ ਦੁੱਖ ਸਾਹਮਣੇ ਸਾਡਾ ਵਰਤਾਓ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭਨਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਸਾਡੀ ਕਵਿਤਾ ਲਿਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਇਹ ਗੱਲ ਮੈਂ ਉਦੋਂ ਹੋਰ ਡੂੰਘਾਈ ਨਾਲ ਸਮਝੀ, ਜਦੋਂ ਆਪਣੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣੀ।

ਆਪਣੇ ਬੋਲੇ ਹੋਏ ਸ਼ਬਦਾਂ ਅੰਦਰ ਮੈਂ ਉਹ ਸੁਰ ਪਛਾਣਿਆ, ਜੋ ਕਦੇ ਝਿਜਕ ਵਿੱਚ ਦੱਬ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਕਦੇ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਉਮੀਦਾਂ ਵਿੱਚ ਗੁਆਚ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਵਿੱਚ ਮੇਰੀ ਜਿਗਿਆਸਾ ਸੀ, ਮੇਰਾ ਪਿਆਰ ਸੀ, ਮੇਰੀ ਅਧੂਰੀ ਸਮਝ ਅਤੇ ਮੇਰਾ ਆਪਣਾ ਸਫ਼ਰ ਸੀ।

ਉਦੋਂ ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਿਆ—ਸਾਡੇ ਵਿੱਚੋਂ ਹਰ ਇਨਸਾਨ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਗਟਾਵੇ ਦੀ ਇੱਕ ਕਵਿਤਾ ਹੈ। ਕੋਈ ਖੁੱਲ੍ਹ ਕੇ ਪੜ੍ਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਕੋਈ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਆਪਣੇ ਅਰਥ ਖੋਲ੍ਹਦੀ ਹੈ।

ਹੁਣ ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਤਸਵੀਰ, ਪੱਤੇ ਜਾਂ ਖ਼ਾਲੀ ਥਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਠਹਿਰਦੀ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਝੱਟ ਸ਼ਬਦ ਦੇਣ ਦੀ ਕਾਹਲ ਘੱਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹਾਂ ਕਿ ਉਹ ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਕੀ ਜਗਾ ਰਹੀ ਹੈ।

ਹਰ ਚੀਜ਼ ਬੋਲਦੀ ਹੈ। ਆਪਣੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣ ਕੇ ਮੈਂ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਚੁੱਪ ਸੁਣਨੀ ਵੀ ਸਿੱਖਣ ਲੱਗੀ ਹਾਂ।

ਕੋਊਟਸ 

“ਸਾਡੇ ਵਿੱਚੋਂ ਹਰ ਇਨਸਾਨ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਗਟਾਵੇ ਦੀ ਇੱਕ ਕਵਿਤਾ ਹੈ।”

“ਤਸਵੀਰ ਵਿੱਚ ਚਿਹਰੇ ਦੇ ਨਾਲ ਉਹ ਪਲ ਵੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸ਼ਾਇਦ ਅਸੀਂ ਅਜੇ ਸਮਝ ਰਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਾਂ।”

“ਮੇਰੇ ਅਨੁਭਵ ਵਿੱਚ ਰੰਗਾਂ ਦੀ ਆਪਣੀ ਇੱਕ ਮਹਿਕ ਹੈ, ਅਤੇ ਮਹਿਕ ਦੀ ਆਪਣੀ ਇੱਕ ਆਵਾਜ਼।”

“ਆਪਣੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣ ਕੇ ਮੈਂ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਚੁੱਪ ਸੁਣਨੀ ਵੀ ਸਿੱਖਣ ਲੱਗੀ ਹਾਂ।”

ਗੁਰੂਦੇਵ ਦੇ ਵਿਚਾਰ

ਤੁਹਾਡੀ ਲਿਖਤ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਡੂੰਘਾ ਭਾਵ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਆਪਣੀ ਆਵਾਜ਼ ਦੀ ਪਛਾਣ ਸਾਨੂੰ ਦੂਜਿਆਂ ਦੇ ਅਣਕਹੇ ਭਾਵਾਂ ਵੱਲ ਵੀ ਧਿਆਨ ਦੇਣਾ ਸਿਖਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਰੰਗ, ਮਹਿਕ ਅਤੇ ਆਵਾਜ਼ ਦਾ ਆਪਸੀ ਮੇਲ ਇਸ ਅਨੁਭਵ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸੁੰਦਰ ਕਾਵਿਕ ਰੂਪ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

Comments

Popular posts from this blog

ਪਿਆਰ, ਸ਼ਰਮਾਉਣਾ ਅਤੇ ਝੁਕਣਾ

ਪਿਆਰ ਕੀ ਹੈ? "ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੇ ਨਾਲ ਲੈਅਵੱਧ ਹੋਣ ਦੀ ਖੋਜ "

ਝੁਕੇ ਸਿਰ ਵਿੱਚ ਉੱਠਦੀ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ