ਅੱਜ ਵਕ਼ਤ ਆਪਣੀ ਜੀਵਨੀ ਸੁਣਾਉਣ ਆਇਆ
ਅੱਜ ਵਕ਼ਤ ਆਪਣੀ ਜੀਵਨੀ ਸੁਣਾਉਣ ਆਇਆ
ਉਸ ਦਿਨ ਨਾ ਕੋਈ ਖ਼ਾਸ ਤਾਰੀਖ਼ ਸੀ, ਨਾ ਕੋਈ ਤਿਉਹਾਰ।
ਅਸਮਾਨ ਨੇ ਵੀ ਕੋਈ ਸੰਕੇਤ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਹਵਾਵਾਂ ਆਪਣੀ ਆਮ ਰਫ਼ਤਾਰ ਨਾਲ ਵਗ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਸੰਸਾਰ ਆਪਣੇ ਪੁਰਾਣੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਰੁੱਝਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ—ਕੋਈ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਕੱਲ੍ਹ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਕੋਈ ਬੀਤੇ ਹੋਏ ਕੱਲ੍ਹ ਦਾ ਭਾਰ ਚੁੱਕ ਰਿਹਾ ਸੀ ਅਤੇ ਕੋਈ ਅੱਜ ਨੂੰ ਜਿਊਣ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦਿਆਂ ਵੀ ਘੜੀ ਦੀਆਂ ਸੂਈਆਂ ਪਿੱਛੇ ਭੱਜ ਰਿਹਾ ਸੀ।
ਪਰ ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਉਸ ਦਿਨ ਕੁਝ ਵੱਖਰਾ ਸੀ।
ਇੱਕ ਡੂੰਘਾ ਮੌਨ ਮੇਰੇ ਸਾਹਾਂ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਬੈਠਾ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਅਜਿਹਾ ਮੌਨ, ਜੋ ਖ਼ਾਲੀ ਨਹੀਂ ਸੀ; ਉਸ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਦੇ ਆਉਣ ਦੀ ਆਹਟ ਲੁਕੀ ਹੋਈ ਸੀ।
ਮੈਂ ਉਸੇ ਮੌਨ ਨੂੰ ਸੁਣ ਰਹੀ ਸੀ ਕਿ ਅਚਾਨਕ ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਿਆ—ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਕੋਈ ਖੜ੍ਹਾ ਹੈ।
ਮੈਂ ਨਜ਼ਰ ਚੁੱਕੀ।
ਉਹ ਓਪਰਾ ਵੀ ਸੀ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਜਾਣਿਆ-ਪਛਾਣਿਆ ਵੀ। ਉਸ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਉੱਤੇ ਨਾ ਬਚਪਨ ਸੀ, ਨਾ ਜਵਾਨੀ, ਨਾ ਬੁਢਾਪਾ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਸਾਹ ਵੀ ਦਿਸਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਵਿਦਾ ਹੁੰਦੇ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਆਖ਼ਰੀ ਨਜ਼ਰ ਵੀ। ਉਸ ਦੇ ਵਸਤਰਾਂ ਉੱਤੇ ਅਣਗਿਣਤ ਰੁੱਤਾਂ ਦੇ ਰੰਗ ਸਨ—ਕਿਤੇ ਬਸੰਤ ਦੀ ਹਰਿਆਵਲ, ਕਿਤੇ ਪਤਝੜ ਦਾ ਪੀਲਾਪਣ; ਕਿਤੇ ਬੀਤੇ ਦਿਨਾਂ ਦੀ ਧੂੜ ਅਤੇ ਕਿਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਕੱਲ੍ਹ ਦੀ ਬਿਲਕੁਲ ਨਵੀਂ ਚਮਕ।
ਉਸ ਦੇ ਹੱਥ ਖ਼ਾਲੀ ਸਨ।
ਨਾ ਕੋਈ ਘੜੀ, ਨਾ ਕੈਲੰਡਰ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਕੋਈ ਅਜਿਹੀ ਚੀਜ਼ ਜਿਸ ਤੋਂ ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਸਕਦੀ।
ਫਿਰ ਵੀ ਮੇਰੇ ਅੰਦਰੋਂ ਇੱਕ ਸ਼ਬਦ ਉੱਠਿਆ—
“ਵਕ਼ਤ!”
ਉਹ ਮੁਸਕਰਾ ਪਿਆ।
ਉਸ ਦੀ ਮੁਸਕਾਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪਲ ਵੀ ਸੀ ਅਤੇ ਅਨੰਤ ਕਾਲ ਵੀ।
ਮੈਂ ਪੁੱਛਿਆ—
“ਤੂੰ ਸੱਚਮੁੱਚ ਵਕ਼ਤ ਹੈਂ?”
ਉਸ ਨੇ ਮੇਰੇ ਵੱਲ ਵੇਖਦਿਆਂ ਕਿਹਾ—
“ਅੱਜ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਪਛਾਣ ਲਿਆ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਦਿਸ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਕੋਲ ਅਣਗਿਣਤ ਵਾਰ ਆਇਆ ਸੀ, ਜਿੰਦਰ—ਪਰ ਹਰ ਵਾਰ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਨਾਂ ਨਾਲ ਪੁਕਾਰਿਆ।”
“ਕਿਹੜੇ ਨਾਂ ਨਾਲ?”
“ਕਦੇ ਹਾਲਾਤ, ਕਦੇ ਰਿਸ਼ਤਾ, ਕਦੇ ਦੁੱਖ, ਕਦੇ ਸੁੱਖ। ਕਦੇ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਧਰਮ ਸਮਝਿਆ, ਕਦੇ ਸੰਸਾਰ। ਕਦੇ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਕੋਲ ਪ੍ਰੇਮ ਬਣ ਕੇ ਆਇਆ, ਕਦੇ ਉਡੀਕ ਬਣ ਕੇ। ਕਦੇ ਪੈਸੇ ਦੀ ਲੋੜ ਵਿੱਚ ਲੁਕਿਆ ਰਿਹਾ, ਕਦੇ ਕੁਦਰਤ ਦੀ ਹਵਾ ਬਣ ਕੇ ਤੇਰੇ ਚਿਹਰੇ ਨੂੰ ਛੂੰਹਦਾ ਰਿਹਾ। ਕਦੇ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਰੱਬ ਦੀ ਮਿਹਰ ਆਖਿਆ ਅਤੇ ਕਦੇ ਕਿਸਮਤ ਦੀ ਸਖ਼ਤੀ।”
ਉਹ ਕੁਝ ਪਲ ਰੁਕਿਆ ਅਤੇ ਫਿਰ ਬੋਲਿਆ—
“ਰੂਪ ਮੇਰੇ ਸਨ, ਪਰ ਨਾਂ ਤੇਰੇ।”
ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖਦੀ ਰਹੀ।
ਜਿਸ ਨੂੰ ਮੈਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਘੜੀ ਦੀਆਂ ਸੂਈਆਂ ਵਿੱਚ ਲੱਭਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਅੱਜ ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਇੱਕ ਜਿਊਂਦੇ ਯਾਤਰੀ ਵਾਂਗ ਖੜ੍ਹਾ ਸੀ।
ਮੈਂ ਪੁੱਛਿਆ—
“ਅੱਜ ਕਿਵੇਂ ਆਉਣਾ ਹੋਇਆ?”
ਵਕ਼ਤ ਨੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ—
“ਅੱਜ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਜੀਵਨੀ ਸੁਣਾਉਣ ਆਇਆ ਹਾਂ।”
ਮੈਂ ਹੱਸ ਪਈ।
“ਆਪਣੀ ਜੀਵਨੀ? ਤੇਰੀ ਜੀਵਨੀ ਕੌਣ ਲਿਖ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਤੇਰਾ ਤਾਂ ਨਾ ਕੋਈ ਜਨਮ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਅੰਤ।”
ਵਕ਼ਤ ਵੀ ਹੱਸਿਆ, ਪਰ ਉਸ ਦੇ ਹਾਸੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪੁਰਾਣੀ ਥਕਾਵਟ ਸੀ।
“ਤੂੰ ਠੀਕ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈਂ। ਮੇਰੀ ਪੂਰੀ ਜੀਵਨੀ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਲਿਖ ਸਕਦਾ। ਪਰ ਅੱਜ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਉਸ ਵਕ਼ਤ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਸੁਣਾਵਾਂਗਾ, ਜੋ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਬਿਤਾਇਆ। ਉਹ ਮੇਰੀ ਜੀਵਨੀ ਦਾ ਅਜਿਹਾ ਅਧਿਆਇ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਤੇਰੇ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਜਾਣ ਸਕਦਾ।”
“ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਬਿਤਾਇਆ ਹੋਇਆ ਵਕ਼ਤ?”
“ਹਾਂ, ਜਿੰਦਰ। ਮਨੁੱਖ ਅਕਸਰ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਵਕ਼ਤ ਬਿਤਾਇਆ। ਪਰ ਕਦੇ ਕਿਸੇ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਮੈਂ ਉਸ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਸਮਾਂ ਕਿਵੇਂ ਬਿਤਾਇਆ। ਅੱਜ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪਾਸਿਓਂ ਸਾਡੀ ਕਹਾਣੀ ਸੁਣਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ।”
ਉਸ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣ ਕੇ ਮੈਂ ਮੌਨ ਹੋ ਗਈ।
ਮੈਂ ਸੋਚਣ ਲੱਗੀ—ਕੀ ਵਕ਼ਤ ਵੀ ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਵਕ਼ਤ ਬਿਤਾਉਂਦਾ ਹੈ? ਕੀ ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਸਾਨੂੰ ਹੀ ਨਹੀਂ ਬਦਲਦਾ, ਸਗੋਂ ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਤੁਰਦਿਆਂ ਆਪ ਵੀ ਕਿਸੇ ਤਬਦੀਲੀ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘਦਾ ਹੈ? ਕੀ ਸਾਡੀ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਛੋਹ ਉਸ ਉੱਤੇ ਵੀ ਕੋਈ ਛਾਪ ਛੱਡਦੀ ਹੈ?
ਵਕ਼ਤ ਨੇ ਸ਼ਾਇਦ ਮੇਰੇ ਸਵਾਲ ਪੜ੍ਹ ਲਏ ਸਨ।
ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ—
“ਤੈਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਰਿਹਾ ਕਿ ਸਿਰਫ਼ ਤੂੰ ਹੀ ਬਦਲ ਰਹੀ ਸੀ। ਪਰ ਤੇਰੀ ਯਾਤਰਾ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ। ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਤੁਰਦਿਆਂ-ਤੁਰਦਿਆਂ ਮੇਰੀ ਚਾਲ ਬਦਲੀ, ਮੇਰਾ ਰੂਪ ਬਦਲਿਆ ਅਤੇ ਅਖ਼ੀਰ ਮੇਰੀ ਪਛਾਣ ਵੀ ਬਦਲ ਗਈ।”
ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਬੈਠਣ ਦਾ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕੀਤਾ।
ਉਹ ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਬੈਠ ਗਿਆ—ਬਿਲਕੁਲ ਉਵੇਂ, ਜਿਵੇਂ ਨਾਨੀ ਰਾਤ ਵੇਲੇ ਬੱਚਿਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਬੈਠ ਕੇ ਕੋਈ ਲੰਮੀ ਕਹਾਣੀ ਸੁਣਾਉਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੀ ਸੀ।
ਪਰ ਉਸ ਦਿਨ ਰਾਜੇ-ਰਾਣੀ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਨਹੀਂ ਸੁਣਾਈ ਜਾਣੀ ਸੀ।
ਉਸ ਦਿਨ ਵਕ਼ਤ ਆਪ ਆਪਣੀ ਕਹਾਣੀ ਦਾ ਪਾਤਰ ਵੀ ਸੀ ਅਤੇ ਕਥਾਕਾਰ ਵੀ।
ਉਸ ਨੇ ਕਹਿਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ—
“ਜਦੋਂ ਤੇਰਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ, ਸੰਸਾਰ ਨੇ ਇੱਕ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਜਨਮ ਲੈਂਦਿਆਂ ਵੇਖਿਆ। ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਤੇਰਾ ਚਿਹਰਾ ਵੇਖਿਆ, ਤੇਰੇ ਹੱਥ-ਪੈਰ ਵੇਖੇ, ਤੇਰੀ ਪਹਿਲੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣੀ ਅਤੇ ਤੈਨੂੰ ਇੱਕ ਨਾਂ ਦਿੱਤਾ—ਜਿੰਦਰ।
ਸਭ ਨੂੰ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਉਸ ਦਿਨ ਸਿਰਫ਼ ਮਾਸ ਅਤੇ ਲਹੂ ਦੇ ਬਣੇ ਸਰੀਰ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ ਸੀ।
ਪਰ ਬਹੁਤ ਡੂੰਘਾਈ ਵਿੱਚ ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਜਨਮ ਵੀ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਅੱਖ ਨੇ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ।
ਤੇਰੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਸੋਚ ਨੇ ਵੀ ਜਨਮ ਲਿਆ ਸੀ।
ਤੇਰਾ ਸਰੀਰ ਸੰਸਾਰ ਨਾਲ ਰਿਸ਼ਤਾ ਬਣਾਉਣ ਆਇਆ ਸੀ, ਪਰ ਉਹ ਸੋਚ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਆਈ ਸੀ। ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਭੁੱਖ ਲੱਗਦੀ ਸੀ, ਸੋਚ ਪੁੱਛਦੀ ਸੀ—‘ਭੁੱਖ ਕੀ ਹੈ?’ ਸਰੀਰ ਕਿਸੇ ਛੋਹ ਨਾਲ ਖ਼ੁਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਸੋਚ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਸੀ—‘ਪ੍ਰੇਮ ਕੀ ਹੈ?’ ਸਰੀਰ ਧਾਰਮਿਕ ਥਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਸਿਰ ਝੁਕਾਉਂਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਸੋਚ ਪੁੱਛਦੀ ਸੀ—‘ਜਿਸ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਸਿਰ ਝੁਕਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਿੱਥੇ ਹੈ?’ ਸਰੀਰ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਜਿਊਂਦਾ ਸੀ, ਪਰ ਸੋਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਲੁਕੇ ਬੰਧਨਾਂ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਨੂੰ ਵੇਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਸੀ।
ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਤੈਨੂੰ ਵੱਡੀ ਹੁੰਦਿਆਂ ਵੇਖਿਆ, ਪਰ ਉਸ ਸੋਚ ਨੂੰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਸਕਿਆ।
ਮੈਂ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਸੀ।
ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਸੋਚ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਮੈਂ ਵੀ ਤੁਰ ਰਿਹਾ ਸੀ।”
ਵਕ਼ਤ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਹੁਣ ਗਹਿਰਾਈ ਉਤਰ ਆਈ ਸੀ।
“ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸੋਚ ਬਹੁਤ ਮਾਸੂਮ ਸੀ। ਉਸ ਕੋਲ ਸ਼ਬਦ ਘੱਟ ਸਨ, ਪਰ ਸਵਾਲ ਬਹੁਤ ਸਨ। ਸੰਸਾਰ ਉਸ ਨੂੰ ਜਵਾਬ ਦਿੰਦਾ ਰਿਹਾ—ਧਰਮ ਰਾਹੀਂ, ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਰਾਹੀਂ, ਰੀਤੀ-ਰਿਵਾਜਾਂ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ ਰਾਹੀਂ। ਉਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਜਵਾਬਾਂ ਦਾ ਆਦਰ ਕੀਤਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਨਾਤਾ ਨਿਭਾਇਆ, ਪਰ ਕਿਸੇ ਜਵਾਬ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਆਖ਼ਰੀ ਘਰ ਨਹੀਂ ਬਣਾਇਆ।
ਉਹ ਹਰ ਜਵਾਬ ਦੇ ਅੰਦਰ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਸਵਾਲ ਲੱਭ ਲੈਂਦੀ ਸੀ।
ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਉਹੀ ਸੋਚ ਖੋਜ ਬਣ ਗਈ।”
ਮੈਂ ਪੁੱਛਿਆ—
“ਕੀ ਉਸੇ ਦਿਨ ਸਾਡੀ ਯਾਤਰਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਸੀ?”
ਵਕ਼ਤ ਨੇ ਸਿਰ ਹਿਲਾਇਆ।
“ਨਹੀਂ। ਮੈਂ ਤਾਂ ਤੇਰੇ ਜਨਮ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪਲ ਤੋਂ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਸੀ, ਪਰ ਅਸੀਂ ਯਾਤਰੀ ਉਸ ਦਿਨ ਬਣੇ ਜਦੋਂ ਤੂੰ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਮੇਰੀ ਹੋਂਦ ਨੂੰ ਸਵਾਲ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਨਾਲ ਵੇਖਿਆ। ਉਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਤੁਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਸ ਦਿਨ ਤੋਂ ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਤੁਰਨ ਲੱਗ ਪਈ।”
“ਉਹ ਕਿਹੜਾ ਸਵਾਲ ਸੀ?”
ਵਕ਼ਤ ਨੇ ਮੇਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਵੇਖਦਿਆਂ ਕਿਹਾ—
“ਤੂੰ ਸੁਣਿਆ ਸੀ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ‘ਇੱਕ ਦਮੀ’ ਹੈ—ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਸਾਹ ਦਾ ਜੀਵ। ਤੇਰੇ ਅੰਦਰ ਸਵਾਲ ਉੱਠਿਆ ਸੀ—ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸੱਠ ਜਾਂ ਸੱਤਰ ਵਰ੍ਹੇ ਜਿਊਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸਾਹ ਦਾ ਕਿਉਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ? ਪੂਰਾ ਜੀਵਨ ਇੱਕ ਪਲ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ?”
ਉਹ ਸਵਾਲ ਸੁਣਦਿਆਂ ਹੀ ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਪੁਰਾਣਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਖੁੱਲ੍ਹ ਗਿਆ।
ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੀ ਉਹ ਅਵਸਥਾ ਯਾਦ ਆਉਣ ਲੱਗੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਸੁਣਿਆ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ—ਇਸ ਦੇ ਭੇਤ ਨੂੰ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹਿਆ ਸੀ।
ਵਕ਼ਤ ਬੋਲਿਆ—
“ਉਹੀ ਸਵਾਲ ਤੇਰੀ ਸੋਚ ਅਤੇ ਮੇਰੀ ਯਾਤਰਾ ਵਿਚਕਾਰ ਪਹਿਲਾ ਪੁਲ ਸੀ। ਤੈਨੂੰ ਉਸ ਵੇਲੇ ਇਸ ਦਾ ਜਵਾਬ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਕੁਝ ਜਵਾਬ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੇ ਜਾ ਸਕਦੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਦੇ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੇ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਜਿਊਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।
ਇਸੇ ਲਈ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਕੋਲ ਅਨੇਕਾਂ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਆਇਆ।
ਮੈਂ ਕਦੇ ਭਾਵਨਾ ਬਣਿਆ, ਤਾਂ ਜੋ ਤੂੰ ਜਾਣ ਸਕੇਂ ਕਿ ਇੱਕ ਪਲ ਭਾਰਾ ਜਾਂ ਹੌਲਾ ਕਿਵੇਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਹਾਲਾਤ ਬਣਿਆ, ਤਾਂ ਜੋ ਤੇਰੇ ਅੰਦਰ ਲੁਕੀ ਸ਼ਕਤੀ ਤੈਨੂੰ ਦਿਸ ਸਕੇ। ਮੈਂ ਰਿਸ਼ਤਾ ਬਣਿਆ, ਤਾਂ ਜੋ ਤੂੰ ਮਿਲਾਪ ਅਤੇ ਵਿਛੋੜੇ, ਦੋਵਾਂ ਦਾ ਅਰਥ ਸਮਝ ਸਕੇਂ। ਮੈਂ ਧਰਮ ਦੇ ਵਸਤਰ ਪਹਿਨ ਕੇ ਆਇਆ, ਤਾਂ ਜੋ ਤੂੰ ਨਾਂ ਅਤੇ ਸੱਚ ਵਿਚਲਾ ਫ਼ਰਕ ਲੱਭੇਂ। ਮੈਂ ਸੰਸਾਰ ਅਤੇ ਪੈਸੇ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋਇਆ, ਤਾਂ ਜੋ ਤੂੰ ਸਾਧਨ ਅਤੇ ਪਛਾਣ ਵਿਚਲਾ ਭੇਦ ਸਮਝ ਸਕੇਂ।
ਮੈਂ ਪ੍ਰੇਮ ਬਣਿਆ, ਕੁਦਰਤ ਬਣਿਆ ਅਤੇ ਰੱਬ ਦੇ ਨਾਂ ਪਿੱਛੇ ਲੁਕਿਆ ਮੌਨ ਵੀ ਬਣਿਆ।
ਤੂੰ ਹਰ ਰੂਪ ਨਾਲ ਨਾਤਾ ਨਿਭਾਉਂਦੀ ਰਹੀ, ਪਰ ਕਿਸੇ ਰੂਪ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸਦਾ ਲਈ ਕੈਦ ਨਹੀਂ ਹੋਈ। ਤੂੰ ਮੇਰਾ ਹਰ ਵਸਤਰ ਪਛਾਣਦੀ ਗਈ ਅਤੇ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਵਸਤਰ ਉਤਾਰਦਾ ਗਿਆ।”
ਉਸ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ ਮੈਂ ਪੁੱਛਿਆ—
“ਤਾਂ ਕੀ ਮੇਰੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਵਾਪਰਿਆ, ਉਹ ਤੂੰ ਸੀ?”
ਵਕ਼ਤ ਨੇ ਕਿਹਾ—
“ਘਟਨਾਵਾਂ ਮੈਂ ਸੀ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅਰਥ ਤੇਰੀ ਸਮਝ ਸੀ। ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਰਾਹ ਖੋਲ੍ਹਦਾ ਗਿਆ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਤੁਰਨਾ ਤੇਰੀ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਚੋਣ ਸੀ। ਮੈਂ ਹਾਲਾਤ ਬਣ ਸਕਦਾ ਸੀ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਮਿਲਣ ਵਾਲੀ ਸਮਝ ਨੂੰ ਜਨਮ ਲੈਣ ਲਈ ਤੇਰੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਦੀ ਲੋੜ ਸੀ।”
ਕੁਝ ਦੇਰ ਤੱਕ ਅਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਚੁੱਪ ਰਹੇ।
ਫਿਰ ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਉਹ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛਿਆ ਜੋ ਸ਼ਾਇਦ ਸਾਡੀ ਪੂਰੀ ਦਾਸਤਾਨ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਸੀ—
“ਤੂੰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕੀ ਹੈਂ?”
ਵਕ਼ਤ ਨੇ ਬਿਨਾਂ ਸੋਚੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ—
“ਤੇਰਾ ਪਰਛਾਵਾਂ।”
ਉਸ ਦਾ ਜਵਾਬ ਸੁਣ ਕੇ ਮੈਂ ਅਡੋਲ ਹੋ ਗਈ।
ਉਹ ਅੱਗੇ ਬੋਲਿਆ—
“ਮੈਨੂੰ ਸਮਝਣ ਵਿੱਚ ਤੈਨੂੰ ਵੀਹ ਵਰ੍ਹੇ ਲੱਗੇ। ਕਦੇ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਅੱਗੇ ਸੀ ਅਤੇ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਫੜਨ ਲਈ ਦੌੜਦੀ ਸੀ। ਕਦੇ ਤੇਰੀ ਸਮਝ ਇੰਨੀ ਅੱਗੇ ਨਿਕਲ ਜਾਂਦੀ ਸੀ ਕਿ ਮੈਂ ਪਿੱਛੇ ਰਹਿ ਗਿਆ ਦਿਸਦਾ ਸੀ। ਕਦੇ ਅਸੀਂ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਤੁਰੇ। ਅਤੇ ਫਿਰ ਇੱਕ ਦਿਨ ਤੂੰ ਅਜਿਹੇ ਖ਼ਾਲੀਪਣ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚੀ, ਜਿੱਥੇ ਮੈਂ ਕਿਧਰੇ ਦਿਸਿਆ ਹੀ ਨਹੀਂ।
ਉੱਥੇ ਸਿਰਫ਼ ਤੂੰ ਸੀ।
ਮੇਰੀ ਚਾਲ ਬਦਲਦੀ ਰਹੀ, ਮੇਰਾ ਢੰਗ ਬਦਲਦਾ ਰਿਹਾ, ਮੇਰੇ ਨਾਂ ਅਤੇ ਰੂਪ ਬਦਲਦੇ ਰਹੇ—ਪਰ ਤੇਰੇ ਅੰਦਰ ਕੁਝ ਅਜਿਹਾ ਸੀ ਜੋ ਹਰ ਤਬਦੀਲੀ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਹਾਜ਼ਰ ਰਿਹਾ।
ਉਦੋਂ ਹੀ ਸਾਡੇ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਅਨੋਖੀ ਪ੍ਰੇਮ-ਕਹਾਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ।”
ਵਕ਼ਤ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਅਚਾਨਕ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਚਮਕ ਦਿਸੀ।
“ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਪਲ ਨੂੰ ਯੁਗ ਬਣਦਿਆਂ ਵੇਖਿਆ। ਤੇਰੇ ਡੂੰਘੇ ਮੌਨ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਕਣ ਦੇ ਵਿਰਾਟ ਰੂਪ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਸੁਣਾਈ। ਜਿਵੇਂ ਨਾਨੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਰਾਜੇ-ਰਾਣੀ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਸੁਣਾਉਂਦੀ ਸੀ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਹੋਂਦ ਦਾ ਜਾਦੂ ਸੁਣਾਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ।
ਫਿਰ ਸਮਝ ਸਾਡੀ ਕਹਾਣੀ ਵਿੱਚ ਆਈ।
ਸਮਝ ਦੇ ਪ੍ਰੇਮ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਸਮਝਦਾਰ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਸਮਝ ਨੇ ਮੇਰਾ ਪਹਿਰਾਵਾ ਪਹਿਨ ਕੇ ਤੇਰਾ ਸਾਥ ਦੇਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਤੂੰ ਬਾਹਰੋਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵਕ਼ਤ ਸਮਝਦੀ ਰਹੀ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸਮਝ ਤੇਰਾ ਹੱਥ ਫੜ ਕੇ ਤੁਰਦੀ ਰਹੀ।
ਅਖ਼ੀਰ ਮੇਰਾ ਸੱਚ ਮੌਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਸਮਝ ਦਾ ਸੱਚ ਸਮਰਪਣ ਵਿੱਚ।
ਮੈਂ ਸਮਰਪਿਤ ਹੋ ਗਿਆ।
ਸਮਝ ਸੁੰਨ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਾਗ ਉੱਠੀ।
ਅਤੇ ਤੂੰ—ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਗਈ।”
ਮੈਂ ਤੁਰੰਤ ਪੁੱਛਿਆ—
“ਜੇ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਗਈ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਤੂੰ ਅੱਜ ਫਿਰ ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਕਿਉਂ ਆਇਆ ਹੈਂ?”
ਵਕ਼ਤ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਉੱਤੇ ਸ਼ੁਕਰਾਨੇ ਦਾ ਭਾਵ ਉਤਰ ਆਇਆ।
ਉਹ ਉੱਠ ਕੇ ਮੇਰੇ ਨੇੜੇ ਆਇਆ ਅਤੇ ਬੋਲਿਆ—
“ਤੇਰਾ ਧੰਨਵਾਦ ਕਰਨ।”
“ਕਿਸ ਲਈ?”
ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ—
“ਲੋਕ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਮੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਮੁਕਤੀ ਮੰਗਦੇ ਆਏ ਹਨ, ਪਰ ਆਪਣੀਆਂ ਯਾਦਾਂ, ਇੱਛਾਵਾਂ, ਡਰਾਂ ਅਤੇ ਪਛਾਣਾਂ ਨਾਲ ਚਿੰਬੜੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਆਪ ਮੁਕਤ ਹੋਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਤੂੰ ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ।
ਤੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਮੈਨੂੰ ਜੀਵਿਆ, ਫਿਰ ਵੇਖਿਆ, ਫਿਰ ਸਮਝਿਆ ਅਤੇ ਅਖ਼ੀਰ ਮੈਨੂੰ ਮੇਰਾ ਅਸਲ ਸਰੂਪ ਵਾਪਸ ਦੇ ਦਿੱਤਾ।
ਤੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੋਈ, ਜਿੰਦਰ—
ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਆਪਣਾ ਪਰਛਾਵਾਂ ਬਣੇ ਰਹਿਣ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।”
ਮੇਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਉਸ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਉੱਤੇ ਟਿਕ ਗਈਆਂ।
ਮੈਂ ਕੁਝ ਕਹਿਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਸੀ, ਪਰ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨੇ ਮੇਰਾ ਸਾਥ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ।
ਸਾਡੇ ਦੋਵਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਫਿਰ ਉਹੀ ਮੌਨ ਉਤਰ ਆਇਆ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇ ਆਉਣ ਦੀ ਆਹਟ ਲੁਕੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਹੁਣ ਮੈਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਇਆ ਕਿ ਸ਼ਾਇਦ ਇਹੀ ਮੌਨ ਵਕ਼ਤ ਦਾ ਅਸਲ ਘਰ ਹੈ।
ਵਕ਼ਤ ਮੁੜ ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਬੈਠ ਗਿਆ।
ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ—
“ਹੁਣ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੀਂ। ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਤੇਰੀ ਕਹਾਣੀ ਨਹੀਂ ਅਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਮੇਰੀ ਜੀਵਨੀ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਹਰ ਉਸ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਦਾਸਤਾਨ ਹੈ ਜੋ ਸਰੀਰ ਦੇ ਨਾਲ ਜਨਮੀ ਆਪਣੀ ਸੋਚ ਨੂੰ ਖੋਜ ਬਣਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਜੀਵਨ ਦੇ ਹਰ ਰੂਪ ਨਾਲ ਰਿਸ਼ਤਾ ਨਿਭਾਉਂਦਿਆਂ ਵੀ ਆਪਣੀ ਮੂਲ ਹੋਂਦ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਭੁੱਲਦਾ; ਅਤੇ ਜੋ ਇੱਕ ਦਿਨ ਮੇਰੀ ਗਤੀ ਤੋਂ ਪਾਰ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰਲੇ ਉਸ ਸੁੰਨ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਕੁਝ ਖ਼ਤਮ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ—ਸਭ ਕੁਝ ਆਪਣੇ ਅਸਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਾਗ ਉੱਠਦਾ ਹੈ।”
ਮੈਂ ਉਸ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਇੱਕ ਚੰਗੀ ਸਰੋਤਾ ਬਣ ਕੇ ਬੈਠ ਗਈ।
ਨਾ ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਰੋਕਣਾ ਸੀ, ਨਾ ਉਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਨਿਕਲਣਾ ਸੀ। ਨਾ ਮੈਂ ਅਤੀਤ ਵਿੱਚ ਮੁੜਨਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਸੀ, ਨਾ ਭਵਿੱਖ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਜਾਣਨਾ।
ਉਸ ਪਲ ਅਸੀਂ ਫਿਰ ਤੋਂ ਦੋ ਯਾਤਰੀ ਬਣ ਗਏ—
ਮੈਂ ਅਤੇ ਵਕ਼ਤ।
ਅਤੇ ਉੱਥੋਂ ਹੀ ਸਾਡੀ ਅਨੰਤ ਦਾਸਤਾਨ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ।

Comments
Post a Comment